Γιατί μια αθώα κούκλα μπορεί να γίνει τόσο τρομακτική; Το uncanny και τα παράξενα της ψυχολογίας
Το μοτίβο που εμφανίζεται συχνά στις ταινίες τρόμου και μπορεί να επηρεάσει την κατασκευή του τέλειου ανθρωπόμορφου ρομπότ.
Έχετε παρατηρήσει ότι αρκετές φορές πρόσωπα και στοιχεία που είναι συνδεδεμένα με την αθωότητα, την παιδικότητα, το οικείο ή το ευάλωτο, μπορεί να προκαλέσουν ένα αίσθημα αναστάτωσης ή και φόβου; Μια κούκλα, ένα ομοίωμα σε βιτρίνα, ένα ρομπότ που μοιάζει πολύ με τον άνθρωπο, ένας κλόουν.
Στις ταινίες τρόμου, αυτό αποτελεί σύνηθες μοτίβο και μάλλον θεωρείται εξαιρετικά επιτυχημένο. Μία κούκλα που είναι «ζωντανή» και ικανή για το χειρότερο, ένα αθώο παιδάκι που γίνεται απειλητικό φάντασμα και φυσικά ένας κλόουν, ένας από τους πιο διάσημους «κακούς» στην ιστορία του σινεμά τρόμου χάρη στο κλασσικό It του Στίβεν Κινγκ.
Το οικείο που είναι και απειλητικό
Κι όμως αυτό το μοτίβο βασίζεται σε ένα ανθρώπινο στοιχείο, που συζητείται εδώ και δεκαετίες στο χώρο της ψυχολογίας αλλά και της ψυχανάλυσης. Επί της αρχής, το uncanny -αγγλικός όρος- είναι κάτι παράξενα οικείο και ταυτόχρονα ανησυχητικό, ένας συνδυασμός δύο στοιχείων φαινομενικά αντιθετικών.
Πρώτος διατύπωσε τον όρο ο Γερμανός ψυχίατρος Ernst Jentsch, σε ένα δοκίμιο που έγραψε το 1906 με τίτλο «Περί της Ψυχολογίας του Ανοίκειου» (Zur Psychologie des Unheimlichen -unheimlich είναι το uncanny στα γερμανικά). Ο Jentsch συνέδεσε το αίσθημα αυτό περισσότερο με μια πνευματική και γνωστική αβεβαιότητα, όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με καταστάσεις που δεν είμαστε σίγουροι πώς να ερμηνεύσουμε αυτό που βλέπουμε. Όταν για παράδειγμα, δεν ξέρουμε αν κάτι είναι ζωντανό ή άψυχο, ανθρώπινο ή μη.
Αργότερα, το 1919, ο Σίγκμουντ Φρόιντ επεξεργάζεται τη θεωρία του Jentsch και τη συνδέει με την δική του προσέγγιση, σε ένα δοκίμιο με τίτλο «Το ανοίκειο» (Das Unheimliche). Σε αυτό υποστηρίζει ότι το uncanny δεν απλώς κάτι που δεν κατανοούμε αλλά είναι κάτι οικείο που επιστρέφει «παραμορφωμένο», κάτι απωθημένο ή καταπιεσμένο, ενδεχομένως μια «πρωτόγονη» ανάμνηση, παραπέμποντας στο ασυνείδητο.
Η «κοιλάδα του ανοίκειου» και τα ρομπότ
Η θέση του Φρόιντ είναι αυτή που επικράτησε στην πάροδο του χρόνου, πυροδοτώντας όμως πολλές εναλλακτικές προσεγγίσεις και εμβαθύνσεις.
Ωστόσο, ο ευθύς συσχετισμός του uncanny με το τρομακτικό είναι κάτι που προέκυψε δεκαετίες αργότερα, μέσα από την εργασία ενός Ιάπωνα ρομποτιστή, του Masahiro Mori. Το 1970 ο Mori έγραψε ένα άρθρο με τίτλο Uncanny Valley («Η κοιλάδα του Ανοίκειου»).
Ο Ιάπωνας ρομποτιστής διατύπωσε την ιδέα ότι όσο ένα ρομπότ γινόταν πιο ανθρώπινο στην εμφάνιση, τόσο αυξανόταν η συμπάθεια που έτρεφαν για αυτό οι άνθρωποι. Σε ένα σημείο όμως που η ομοιότητα γινόταν ακόμα μεγαλύτερη, αλλά όχι τέλεια, η συμπάθεια έπεφτε κατακόρυφα και μετατρεπόταν σε αναστάτωση και φόβο. Αν το ρομπότ γινόταν πανομοιότυπο τότε η συμπάθεια αυξανόταν ξανά. Αυτό το ενδιάμεσο διάστημα της «πτώσης», αυτή η «κοιλάδα» αν το αποτυπώναμε σε ένα γράφημα, είναι το uncanny valley.
Πώς εξηγείται η ανησυχία
Τις τελευταίες δεκαετίες, οι επιστήμονες έχουν προσπαθήσει να εξηγήσουν το αίσθημα αυτό με διαφορετικές θεωρίες. Ορισμένοι κάνουν λόγο για μια ανακλαστική αντίδραση στον κίνδυνο, απέναντι σε κάτι που φαίνεται μη υγιές και αλλόκοτο. Κάτι που ενδεχομένως να μπορεί να προκαλέσει βλάβη. Αν το δούμε εξελικτικά, αυτό μπορεί να είναι η επιστροφή μιας «πρωτόγονης» μνήμης, προερχόμενης από τους πρώτους ανθρώπους, όταν «μάθαιναν» να ξεχωρίζουν τον κίνδυνο σε κάτι που φαινόταν παράξενο και παρέπεμπε σε ασθένεια, θάνατο ή σε έναν θηρευτή.
Άλλη θεωρία αναφέρεται στην αδυναμία να κατατάξει κανείς το πρόσωπο ή το αντικείμενο -που προκαλεί το uncanny- στο ανθρώπινο ή το μη ανθρώπινο, μια αδυναμία που η ίδια προκαλεί ανησυχία. Μια άλλη προσέγγιση σχετίζεται με την ύπαρξη η μη συνείδησης, δηλαδή ότι προκαλεί φόβο ένα ρομπότ, για παράδειγμα, που λειτουργεί «ανταγωνιστικά» στον άνθρωπο -διαθέτοντας συνείδηση. Αν ξέρουμε ότι το ρομπότ δεν έχει συνείδηση, τότε δεν προκαλεί φόβο.
Το uncanny και το μέλλον
Όσο βαδίζουμε στο μέλλον και η τεχνητή νοημοσύνη ξεκινά να «διασκεδάζει» τα όρια του ανθρώπινου στην καθημερινότητά μας, το uncanny πιθανότατα να μην μας απασχολεί μόνο στο σινεμά τρόμου.
Το Uncanny Valley θεωρείται μία διαρκής προβληματική στην ανάπτυξη των ανθρωπόμορφων ρομπότ, στη χρήση ψηφιακών χαρακτήρων που αναπαριστούν τους ανθρώπινους, στη δημιουργία εικονικών βοηθών.
Έτσι, το uncanny σηματοδοτεί μια ακόμα αναμέτρηση με τα όρια της τεχνολογικής ανάπτυξης και της τελειότητας, της τελειότητας ως κάτι που μπορεί να είναι όχι μόνο ανέφικτο αλλά και λίγο τρομακτικό.
